Në Voskopojë duhet të ecësh ngadalë. Sepse këtu historia nuk gjendet vetëm në libra, kisha e gurë. Ajo del nga portat, nga mbiemrat dhe nga familjet që kanë ditur ta ruajnë kujtesën brez pas brezi.
Një prej tyre është familja Falo (Fallo), një familje voskopojare, historia e së cilës, sipas kujtesës së trashëguar familjare, shtrihet rreth pesë shekuj.
Në qendër të kësaj historie qëndrojnë katër breza: Dhimitër, Dhori, Anton (Toni), si dhe Miço e Anxhela, pasardhësit që vazhdojnë trashëgiminë.
Dhimitër Falo – intelektuali që sfidoi kohën
I lindur në vitin 1899, Dhimitër Falo u arsimua jashtë vendit dhe u angazhua në jetën intelektuale e politike të kohës. Ai ishte gazetar, përkthyes dhe njohës i disa gjuhëve, me një interes të veçantë për letërsinë ruse.
Fillimisht u afrua me idetë e majta, por më vonë u zhgënjye nga komunizmi dhe u afrua me nacionalizmin e Ballit Kombëtar, duke pasur edhe lidhje miqësore me Mithat Frashërin.
Sipas historisë së përcjellë në familje, në korrik 1943, ndërsa përgatitej për një mision drejt Selanikut, Dhimitër Falo u vra nga kundërshtarë komunistë, në moshën 44-vjeçare.
Por historia e tij nuk përfundoi aty.
Dhori Falo – njeriu që i kushtoi jetën Voskopojës
Djali i tij, Dhori Falo, u përball me barrën e mbiemrit dhe të historisë së të atit. Megjithatë, ndërtoi rrugën e tij si mësues dhe intelektual.
I arsimuar në matematikë-fizikë, ai u nderua me titullin “Mësues i Popullit” dhe ia kushtoi një pjesë të rëndësishme të jetës dokumentimit të historisë së Voskopojës.
Botoi gjashtë libra, ndër të cilët “Tragjedia e një qyteti”, “Rrëfimi” dhe “Kambanat e Shën Prodhromit”.
Për Dhorin, Voskopoja nuk ishte thjesht vendlindje. Ishte kujtesë, identitet dhe pjesë e pandashme e familjes.
Ai u nda nga jeta në vitin 2009, por la pas librat dhe një pasuri të çmuar dokumentuese për Voskopojën.
Anton Falo – kthimi te rrënjët
Brezi i tretë është Anton Falo, Toni, i lindur në vitin 1960.
Në vitin 1990 familja emigroi në Greqi. Toni punoi si kamarier, ndërsa bashkëshortja e tij, Klarita, si kuzhiniere. Për më shumë se dy dekada ata punuan dhe kursyen me një synim: rikthimin tek shtëpia e të parëve.
Në vitin 2014, kjo ëndërr mori jetë me ngritjen e “Vilës Falo” mbi shtëpinë e trashëguar familjare.
Për Tonin, nuk ishte thjesht një biznes. Ishte rikthimi te rrënjët.
Krahas hotelerisë, ai merret me bletari, duke mirëmbajtur rreth 200 koshere, ndërsa pasioni për malet, dëborën dhe ngjitjet e ka bërë një figurë të veçantë të jetës aktive në Voskopojë.
Ka ngjitur edhe majën e Ostrovicës, rreth 2400 metra mbi nivelin e detit, ndërsa synon edhe Gramozi.
Miço dhe Anxhela – trashëgimia vazhdon
Toni dhe Klarita kanë dy fëmijë: Dhimitrin, të cilin e thërrasin Miço, dhe Anxhelën.
Miço ka përfunduar studimet për ekonomi në Universitetin “Fan S. Noli” të Korçës dhe punon në “Vilën Falo”, duke vazhduar rrugën e familjes.
Anxhela ka studiuar ekonomi në Tiranë, ka kryer masterin në Gjermani dhe punon si menaxhere në një hotel në Frankfurt.
Ajo flet disa gjuhë të huaja, mes tyre anglisht, frëngjisht, italisht, greqisht, spanjisht dhe gjermanisht.
Nga Voskopoja tek Frankfurti, trashëgimia familjare ka marrë një tjetër formë, por rrënjët kanë mbetur po aty.
Voskopoja dhe dera që nuk u mbyll
Historia e familjes Falo nuk mund të ndahet nga historia e Voskopojës, një prej qendrave të rëndësishme urbane, tregtare dhe kulturore të Ballkanit në shekujt e kaluar.
Qyteti u godit nga djegie dhe shkatërrime të njëpasnjëshme, ndërsa banorët u shpërndanë në vende të ndryshme.
Por Voskopoja nuk u zhduk.
Ajo vazhdoi të jetojë në gjuhë, në libra, në kujtime dhe mbi të gjitha në familjet që nuk e harruan.
Familja Falo është një prej tyre.
