Nga Albert Vataj
Në një kohë kur moda shpesh reduktohet në sipërfaqe dhe spektakël, shfaqja e një zëri që e lexon atë si tekst psikologjik dhe si arkiv të identitetit përbën një ngjarje intelektuale më vete. Ky është rasti i Soljana Çili, një emër shqiptar që po fiton peshë dhe autoritet në një nga ndërthurjet më komplekse të dijes bashkëkohore, mes psikologjisë dhe modës. Prania e saj në faqet e Vogue, përmes analizës së Rita Petrone, nuk është thjesht një përmendje prestigjioze, por një konfirmim i ndikimit të një mendimi që depërton përtej estetikës, drejt thelbit të përvojës njerëzore.
E lindur në Korçë, një vatër e njohur e kulturës dhe arsimit, rrugëtimi i saj akademik është një trajektore e qëndrueshme drejt ekselencës. Formimi në Universiteti i Maltës dhe më pas doktoratura në Universiteti i Southampton i dhanë asaj bazën e fortë teorike dhe metodologjike që sot e shndërrojnë në një nga zërat më të artikuluar në fushën e psikologjisë së modës. Në London College of Fashion, ku ajo shërben si lektore e lartë, kontributi i saj nuk kufizohet në mësimdhënie, por shtrihet në formësimin e vetë arkitekturës së kurrikulës akademike, duke ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si konceptohet dhe studiohet kjo disiplinë.
Profili i saj është ai i një studiuesi të plotë, ajo ndërthur kërkimin cilësor dhe sasior me një ndjeshmëri të rrallë interpretative, duke e trajtuar modën jo si fenomen të jashtëm, por si një gjuhë të brendshme të vetes. Fushat e saj të interesit, kujtesa autobiografike, trauma, vetja, psikopatologjia, terapia njohëse-sjellëse dhe raporti i veshjes me emocionet dhe identitetin, e vendosin në një terren kërkimor ku shkenca dhe përvoja ekzistenciale ndërthuren ngushtë. Pikërisht në këtë ndërthurje qëndron forca e mendimit të saj, në aftësinë për të shpjeguar se si një objekt i thjeshtë veshjeje mund të bëhet depo e kujtesës, katalizator emocionesh dhe mjet ndërtimi i identitetit.
Në librin e saj të rëndësishëm Applied Psychology in Fashion: A Research-Informed Approach (Palgrave Macmillan, 2026), ku ajo shfaqet si redaktore kryesore dhe kontribuese, Soljana Çili ndërton një kornizë të re konceptuale për të kuptuar modën si fenomen psikologjik. Ky botim nuk është vetëm një tekst akademik, por një platformë që i jep legjitimitet shkencor një fushe që shpesh është trajtuar në mënyrë periferike. Po kështu, bashkautorësia në veprën mbi memorien autobiografike (Routledge, 2019) dëshmon për thellësinë e angazhimit të saj në çështjet që lidhen me ndërtimin e vetes dhe përpunimin e përvojës.
Ajo që e bën të veçantë kontributin e saj është mënyra se si e zhvendos fokusin nga “çfarë veshim” te “pse veshim”. Në analizat e saj, garderoba nuk është një grumbull objektesh, por një hartë intime e jetës sonë, një arkiv i kujtimeve, marrëdhënieve dhe aspiratave. Veshja bëhet kështu një instrument i vetë-njohjes dhe një mekanizëm për të ruajtur vazhdimësinë e identitetit në kohë. Në këtë këndvështrim, moda shndërrohet nga industri në diskurs, nga trend në narrativë.
Si pedagoge dhe mentore, ajo mbikëqyr projekte kërkimore në nivele të avancuara dhe drejton panelin e etikës në psikologji, duke garantuar standarde të larta shkencore dhe integritet akademik. Roli i saj si recensuese në revista ndërkombëtare të psikologjisë, modës dhe psikiatrisë e vendos në një rrjet global të prodhimit dhe validimit të dijes.
Prania e Soljana Çili në një platformë si Vogue është më shumë se një arritje personale, është një afirmim se mendimi shqiptar mund të kontribuojë me dinjitet dhe origjinalitet në diskurset më të avancuara ndërkombëtare. Ajo përfaqëson një model të ri intelektuali, një studiues që nuk mjaftohet me analizën, por që ndërton ura mes disiplinave, duke i dhënë kuptim fenomeneve të përditshme përmes një lenteje shkencore dhe humane.
Në fund, ajo që mbetet është një figurë që e ka bërë modën të flasë gjuhën e kujtesës, të identitetit dhe të vetëdijes. Një korçare që, pa zhurmë, por me thellësi dhe koherencë, po shkruan emrin e saj në hartën e dijes globale.
