Për më shumë se një shekull, një nga kapitujt më të errët të historisë së Korçës ka mbetur në heshtje. Djegiet, plaçkitjet, vrasjet, shkatërrimet dhe bombardimi i 17 shkurtit 1917, ku dhjetëra qytetarë humbën jetën dhe qindra shtëpi u shndërruan në gërmadha nga 50 bomba të hedhura nga 7 aeroplanë, nuk u trajtuan kurrë seriozisht nga historiografia zyrtare.
Kjo histori vjen sot e rindërtuar përmes kronikave të gazetës “Koha”, të drejtuar nga patrioti Mihal Grameno – një nga dëshmitë më të drejtpërdrejta të asaj që ndodhi në Korçë gjatë viteve 1914–1917.
Një plan i zi për Kasabanë
Ishte viti 1914, kur kapedani grek Varda, i ndjekur nga ushtarë dhe andartë, u nis drejt Korçës me një plan të qartë:
plaçkitjen e pazarit, djegien e Kasabasë dhe përzënien e banorëve myslimanë, ndërtuesit historikë të qytetit.
Kasabaja – që përbënte qytetin e Korçës së asaj kohe – kishte më shumë se 400 vjet histori, ndërtuar brez pas brezi nga myslimanët që prej themelimit të saj nga Iljaz Bej Mirahori (1484–1486). Pikërisht kjo e bënte atë një objektiv për shkatërrim.
Plaçkitja e pazarit dhe terrori i organizuar
Me mbërritjen e Vardës, nisi bastisja:
Dyqane, hane, kafene dhe magazina u boshatisën
Pronarët u nxorën zvarrë
Ari dhe floriri iu rezervuan kapedanit
Mallrat u hodhën në rrugë
Pazari u kthye në një fushë rrëmuje
Gazeta “Koha” shkruante se Korça u zhvesh dhe u rrënua me gjithsej, ndërsa rrëmbimi vazhdoi edhe ditët në vijim.
Grekomanët dhe grabitja e bashkorganizuar
Plaçkitjes iu bashkuan edhe grekomanë nga lagjet e Varoshit, të cilët panë tek pushtimi një mundësi për përfitim. Kur pazari u boshatis, grabitja u zhvendos drejt:
kopeve të bagëtive
çifligjeve
pronave private
xhamive dhe teqeve
Bagëtitë u therën, mishi dhe vera u shndërruan në festë për pushtuesit. Korça kaloi një natë ahengu mbi gjakun dhe pasurinë e grabitur.
Çfarë ndodhi me banorët myslimanë?
Tregtarët u përpoqën të largonin familjet, por shumë prej tyre u kapën në shtëpi. Kronikat përshkruajnë:
të shtëna armësh brenda banesave
britma grash e fëmijësh
pleq të lënë pas
njerëz që zgjodhën të vdisnin në shtëpitë e tyre
Kasabaja u dogj. Një qytet i ndërtuar për shekuj u shndërrua në hi.
Komiteti grek dhe vrasjet prapa shpine
Pas shkatërrimit, u krijua një komitet grek në Korçë me mision të qartë:
frikësim
vrasje
zhdukje e kundërshtarëve
Gazeta “Koha” dokumenton:
tortura çnjerëzore
bastisje fshatrash
vrasje pa autor
mungesë totale drejtësie dhe gjykate
Korça u kthye në një qytet pa ligj.
Mashtrimi i “çlirimit” dhe rikthimi i ushtrisë greke
Kur myslimanët nisën të ktheheshin, shpresa u shua shpejt. Ushtria greke u rikthye edhe një herë. Kronikat përshkruajnë:
çnderime
djegie xhamish
shënjestrim të minareve
ngritjen e flamurit grek në zemër të qytetit
Një qytet që kishte qenë djep i lëvizjes kombëtare shqiptare, u poshtërua publikisht.
Epilog – Korça, një qytet që rilindi nga hiri
Pavarësisht shkatërrimit, Korça nuk u zhduk. Një gravurë e vitit 1767, e realizuar nga voskopojarët në Vjenë, ruajti përjetësisht imazhin e Kasabasë – si dëshmi se historia nuk mund të fshihet as me zjarr, as me plumba.
Korça ishte dhe mbetet vepër e myslimanëve, e rilindur nga hiri, pavarësisht përpjekjeve për t’i ndërruar identitetin dhe historinë.
