26 të vrarë, qindra të plagosur dhe një prej tragjedive më të rënda të Shqipërisë postkomuniste. Gati dy dekada pas shpërthimit të Gërdecit, një pyetje vazhdon të mbetet e debatueshme: çfarë roli kishte Shkëlzen Berisha në historinë e demontimit të municioneve dhe përse disa prej personave që e përmendën emrin e tij më pas ndryshuan versionin e tyre?
Në dokumente, dëshmi, kabllograme diplomatike dhe procese gjyqësore amerikane dalin disa episode të ndryshme, por me një pikë të përbashkët: emri i djalit të kryeministrit të atëhershëm, Sali Berisha, shfaqet në historinë e Gërdecit.
Një prej dëshmitarëve kryesorë ishte biznesmeni Kosta Trebicka.
Trebicka kishte regjistruar një telefonatë me Efraim Diverolin, pronarin e kompanisë amerikane AEY, në të cilën flitej për një skemë që, sipas Diverolit, “shkonte më lart”, deri te kryeministri dhe djali i tij. Gjykata amerikane që shqyrtoi padinë e Shkëlzen Berishës kundër gazetarit Guy Lawson mori në konsideratë edhe këto materiale dhe raportime.
Trebicka më pas u takua me Shkëlzen Berishën. Vetë Berisha e ka pranuar takimin, duke shpjeguar se Trebicka e kishte kontaktuar për shkak të pretendimit se ai kishte ndërhyrë që ta nxirrte nga biznesi i municioneve. Berisha ka mohuar çdo përfshirje.
Por vetëm disa javë më vonë, më 12 shtator 2008, Kosta Trebicka u gjet i vdekur në rrugën Lekas–Voskopojë.
Zyrtarisht, vdekja u klasifikua si aksident automobilistik. Hetimi shqiptar, me asistencën e ekspertëve amerikanë, arriti në përfundimin se bëhej fjalë për një aksident. Eksperti autoteknik që përgatiti raportin ka deklaruar më vonë se nuk kishte pasur presion për ekspertizën.
Por çështja nuk u mbyll kurrë në sytë e opinionit publik.
Një raport i Institutit për Demokraci dhe Ndërmjetësim vëren se Trebicka kishte shprehur shqetësime për sigurinë e tij pas publikimit të informacionit, ndërsa thekson se hetimet zyrtare, përfshirë ekspertizën amerikane, e klasifikuan vdekjen si aksident.
Pra, pyetja nuk është nëse është provuar që Trebicka u vra. Nuk është provuar.
Pyetja është tjetër:
Pse një dëshmitar që kishte ekspozuar një aferë të madhe armësh, që kishte përmendur emrin e Shkëlzen Berishës dhe që kishte deklaruar se do t’u jepte dokumentet hetuesve, përfundoi i vdekur vetëm pak muaj pas shpërthimit të Gërdecit?
—
Anjola Agolli dhe faksi “Për Shkëlzen Berishën”
Një tjetër episod vjen nga Anjola Agolli, ish-sekretare e ministrit të Drejtësisë Aldo Bumçi.
Në dëshminë e saj, Agolli ka treguar për një faks që ajo e kishte dërguar nga zyra e Bumçit drejt Ministrisë së Mbrojtjes. Në dokument, sipas dëshmisë së saj, ishte shkruar me dorë: “Për z. Shkëlzen Berisha”.
Agolli ka deklaruar gjithashtu se e njihte Shkëlzen Berishën dhe se ai kishte ardhur dy herë në zyrën e ministrit Bumçi.
Ky është një element i rëndësishëm, sepse nuk bëhet fjalë thjesht për një deklaratë të dëgjuar nga dikush tjetër. Bëhet fjalë për një dokument dhe për personin që pretendon se e ka dërguar atë.
Por këtu historia bëhet edhe më interesante.
Sipas raportimeve mbi dokumentet diplomatike amerikane, pas dëshmisë së Agollit, Bumçi e akuzoi ish-sekretaren për dëshmi të rreme dhe ajo më pas publikisht deklaroi se dëshmia e saj ishte falsifikuar.
Kjo ngre një tjetër pyetje:
A ndryshoi Agolli versionin sepse kishte gabuar realisht, apo sepse u vu nën presion?
Dhe mbi të gjitha:
A është verifikuar ndonjëherë në mënyrë të pavarur shkrimi “Për z. Shkëlzen Berisha” dhe origjina e dokumentit?
—
Luan Hoxha dhe kabllogrami amerikan
Ndoshta dokumenti më i fortë për këtë histori është ai që nuk vjen nga një portal shqiptar, por nga komunikimi diplomatik amerikan i bërë publik nga WikiLeaks.
Në qershor 2008, ish-shefi i Shtabit të Përgjithshëm, Luan Hoxha, u takua me ambasadorin amerikan John Withers.
Sipas kabllogramit të ambasadës, Hoxha i kishte thënë ambasadorit se Shkëlzen Berisha i kishte bërë presion që të vazhdonte dërgimin e municioneve të kalibrit më të lartë në Gërdec dhe që kjo të bëhej pa vonesa.
Madje, sipas të njëjtit dokument, kur ambasada e pyeti Hoxhën nëse këtë informacion ia kishte dhënë edhe Prokurores së Përgjithshme, përgjigjja ishte po.
Por disa vite më vonë, Hoxha e mohoi se kishte përmendur emrin e Shkëlzen Berishës gjatë takimit me ambasadorin.
Pra kemi dy versione:
2008/raportimi amerikan: Hoxha e përmend Shkëlzen Berishën.
2011: Hoxha thotë se emri i tij nuk është përmendur.
Kjo nuk është një kontradiktë e vogël. Është një ndryshim thelbësor.
Dhe pyetja është e pashmangshme:
Çfarë ndodhi ndërmjet këtyre dy deklarimeve?
Luan Hoxha më pas u largua në SHBA dhe mori azil politik.
A ishte largimi i lidhur me çështjen e Gërdecit? Kjo nuk mund të deklarohet si fakt pa prova.
Por është një rrethanë që meriton të shqyrtohet.
—
Tre persona, tre histori, një emër
Këtu bëhet interesante tabloja.
Kemi:
Kosta Trebickën, i cili e përmendi Shkëlzen Berishën në kontekstin e biznesit të municioneve dhe më pas vdiq. Vdekja e tij u klasifikua zyrtarisht si aksident.
Anjola Agollin, e cila dëshmoi për faksin “Për Shkëlzen Berishën” dhe takimet me Aldo Bumçin, por më pas pati një përplasje me ish-ministrin e saj dhe deklaroi publikisht se dëshmia ishte falsifikuar.
Dhe Luan Hoxhën, ish-shefin e Shtabit, për të cilin kabllogrami amerikan regjistroi një deklarim që implikonte Shkëlzen Berishën në presionet për municionet, por që më vonë mohoi se e kishte përmendur emrin e tij.
A janë këto thjesht tre histori të ndryshme?
Apo ka një mekanizëm të përbashkët?
A pati presion mbi dëshmitarët?
Kush mund t’i ketë ushtruar?
A u hetua ndonjëherë seriozisht ky presion?
Pse Shkëlzen Berisha nuk u mor në pyetje nga prokuroria në hetimin fillestar të Gërdecit, pavarësisht se emri i tij shfaqej në disa burime dhe dokumente?
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme:
Nëse dëshmitë e para ishin të pavërteta, pse u dhanë? Nëse ishin të vërteta, përse më pas u ndryshuan?
—
A u kërcënuan?
Kjo është pika ku duhet shumë kujdes.
Nga materialet e gjetura nuk mund të thuhet si fakt se Shkëlzen Berisha ose familja Berisha i kanë kërcënuar këta persona.
Ka pretendime mediatike për presion dhe intimidim, ndërsa për Agollin dokumentohen përplasja me ish-ministrin Bumçi dhe kallëzimi ndaj saj. Për Hoxhën ekziston kontradikta mes kabllogramit amerikan dhe mohimit të tij të mëvonshëm. Për Trebickën ekzistojnë dyshimet publike për rrethanat e vdekjes, por hetimi zyrtar e cilësoi vdekjen aksident.
Prandaj pyetja investigative nuk duhet të jetë:
“Kush i kërcënoi?”
Por:
“A pati presion mbi dëshmitarët e Gërdecit dhe a u hetua ndonjëherë në mënyrë të plotë ky presion?”
Sepse kjo është pyetja që mund të verifikohet me dokumente.
Dhe sot, ndërsa çështja e Gërdecit është rikthyer në qendër të proceseve gjyqësore, këto dëshmi të vjetra marrin një rëndësi të re.
Jo për të shpallur fajtor dikë përmes medias.
Por për të kuptuar pse një emër shfaqet vazhdimisht në dokumente dhe dëshmi, pse disa dëshmitarë më pas ndryshojnë version dhe pse këto kontradikta nuk morën përgjigje përfundimtare për vite me radhë.
Gërdeci nuk është vetëm historia e një shpërthimi.
Është edhe historia e dëshmive që u dhanë, u mohuan, u ndryshuan dhe mbetën pa një përgjigje të plotë.
